തിരുനബി(സ)യുടെ ശഅബാൻ : 'ഇൻസാൻ അൽ കാമിലിൻ്റെ' ഹൃദയരഹസ്യങ്ങളിലേക്കുള്ള ജ്ഞാന വാതായനം

സൂറതുൽ ബഖറയിലെ നൂറ്റിനാൽപ്പത്തിനാലാം സൂക്തം കേവലം ഒരു ദിശാനിർണ്ണയത്തിൻ്റെ ചരിത്രരേഖയല്ല; മറിച്ച് അത് ആകാശഭൂമികൾക്കിടയിൽ വിരഹത്തിൻ്റെയും അനുരാഗത്തിൻ്റെയും നൂലിഴകളാൽ നെയ്യപ്പെട്ട ഒരു ആത്മീയ മഹാകാവ്യമാണ്. "ഖിബ്‌ല മാറ്റം" എന്ന കർമ്മശാസ്ത്രപരമായ വിപ്ലവത്തിനപ്പുറം, അല്ലാഹുവും അവൻ്റെ പ്രിയദൂതനായ സയ്യിദുനാ മുഹമ്മദ് മുസ്തഫ (സ) യും തമ്മിലുള്ള അത്യഗാധമായ പ്രണയത്തിൻ്റെയും, ഉടമ തൻ്റെ പ്രിയപ്പെട്ട അടിമയുടെ തൃപ്തിക്ക് എത്രമാത്രം വിലനൽകുന്നു എന്നതിൻ്റെയും അത്യുന്നതമായ പ്രഖ്യാപനമാണീ ആയത്ത്. ശൈഖുൽ അക്ബർ മുഹ്‌യുദ്ധീൻ ഇബ്നു അറബി (റ) തൻ്റെ 'ഫുതൂഹാത്തുൽ മക്കിയ്യ'യിലൂടെയും 'ഫുസൂസുൽ ഹികമി'ലൂടെയും വിഭാവനം ചെയ്ത ആത്മീയ ദർശനങ്ങളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ ഈ സൂക്തത്തെ അപഗ്രഥിക്കുമ്പോൾ, അത് പ്രപഞ്ചത്തിൻ്റെ കേന്ദ്രബിന്ദുവായ 'ഇൻസാൻ അൽ കാമിലിൻ്റെ' (പൂർണ്ണ മനുഷ്യൻ്റെ) ഹൃദയരഹസ്യങ്ങളിലേക്കുള്ള വാതായനമായി മാറുന്നു.

സൂക്തം ആരംഭിക്കുന്നത് "قد نرى" (നാം കാണുന്നു) എന്ന പ്രയോഗത്തോടെയാണ്. അറബി വ്യാകരണത്തിൽ 'ഖദ്' (قد) എന്ന പദം വർത്തമാനകാല ക്രിയയോടൊപ്പം (Present Tense) ചേരുമ്പോൾ അത് ഊന്നലിനെയും (Emphasis) തുടർച്ചയെയും (Continuity) സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇബ്നു അറബി(റ)യുടെ വീക്ഷണത്തിൽ, അല്ലാഹുവിൻ്റെ ഈ "കാണൽ" കാലാതീതമായ ഒരു നിരീക്ഷണമാണ്. പ്രവാചക(സ) ഹൃദയത്തിൽ ഓരോ നിമിഷവും മിന്നിമറയുന്ന ആഗ്രഹങ്ങളുടെയും വിരഹത്തിൻ്റെയും തിരമാലകളെ അല്ലാഹു എത്രമാത്രം സൂക്ഷ്മമായാണ് നോക്കിക്കാണുന്നത് എന്ന് ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു.മദീനയിൽ എത്തിയ തിരുനബി (സ) ഏതാണ്ട് പതിനേഴ് മാസത്തോളം മസ്ജിദുൽ അഖ്‌സയിലേക്ക് തിരിഞ്ഞ് നിസ്കരിച്ചപ്പോൾ, അവിടുത്തെ ഹൃദയം തൻ്റെ ആത്മീയ വേരുകൾ കുടികൊള്ളുന്ന മക്കയിലെ കഅ്ബയിലേക്ക് തിരിയാൻ കൊതിച്ചിരുന്നു. ഈ കാലയളവിനെ ശൈഖുൽ അക്ബറി(റ)ന്റെ ചിന്തയിൽ 'പ്രതീക്ഷയുടെയും സമർപ്പണത്തിൻ്റെയും മണ്ഡലം' ആണ്.. തിരുനബി (സ) തൻ്റെ ആഗ്രഹം നാവുകൊണ്ട് ചോദിച്ചില്ല, മറിച്ച് തൻ്റെ തിരു മുഖം ആകാശത്തേക്ക് തിരിച്ചുകൊണ്ട് ആന്തരികമായി തേടുകയായിരുന്നു. ഈ നിശബ്ദമായ പ്രാർത്ഥനയെയാണ് "തഖല്ലുബ്" (تقلب) എന്ന് ഖുർആൻ വിശേഷിപ്പിച്ചത്.

നുബുവ്വത്തിൻ്റെയും വിലായത്തിൻ്റെയും പാതയിൽ മൂന്ന് പ്രധാന കേന്ദ്രങ്ങൾ വഹിക്കുന്ന പങ്ക് ഇബ്നു അറബി(റ)യുടെ ദർശനങ്ങളിൽ സവിശേഷമാണ്.

മസ്ജിദുൽ അഖ്‌സ - ബുദ്ധി (അഖ്‌ല്) - മലകൂത്ത് - അമ്പിയാക്കളുടെ സാമ്രാജ്യം - ആത്മീയ തുടക്കം

മസ്ജിദുൽ ഹറാം - ഹൃദയം (ഖൽബ്) - ലാഹൂത്ത് - തൗഹീദിൻ്റെ പ്രഭവകേന്ദ്രം - ആത്മീയ പൂർണ്ണത

മസ്ജിദുൽ നബവി - ആത്മാവ് (റൂഹ്) - ജബറൂത്ത് - പ്രവാചക പൈതൃകത്തിൻ്റെ സംരക്ഷണം

ഈ കേന്ദ്രങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള മാറ്റം കേവലം ഭൂമിശാസ്ത്രപരമല്ല, മറിച്ച് അത് മനുഷ്യൻ്റെ ആന്തരികാവസ്ഥകളിൽ ബുദ്ധിയിൽ നിന്ന് ഹൃദയത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമാണ്.

തഖല്ലുബ് - ഹൃദയത്തിൻ്റെ ചാഞ്ചല്യവും 'തജല്ലി'കളും

"തഖല്ലുബ്" എന്ന പദത്തിന് 'മറിച്ചിൽ', 'പരിവർത്തനം' എന്നൊക്കെയാണ് അർത്ഥം. 'ഖൽബ്' (ഹൃദയം) എന്ന വാക്കിൻ്റെ ധാതുവും ഇതുതന്നെയാണ്. ഇബ്നു അറബി(റ) തൻ്റെ ദർശനങ്ങളിൽ ഹൃദയത്തെ 'തഖല്ലുബിൻ്റെ' കേന്ദ്രമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഹൃദയം എന്നത് നിശ്ചലമായ ഒന്നല്ല, മറിച്ച് അല്ലാഹുവിൻ്റെ വിഭിന്നങ്ങളായ 'തജല്ലിയ്യാത്തുകൾ' (ദിവ്യപ്രകാശങ്ങൾ) സ്വീകരിക്കാനായി ഓരോ നിമിഷവും മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒന്നാണ്.തിരുനബി(സ)യുടെ തിരു മുഖം ആകാശത്തേക്ക് തിരിയുന്നത് (تقلب وجهك في السماء) കേവലം ജിബ്‌രീൽ (അ) വരുന്നത് കാത്തിരിക്കലല്ല. അത് അല്ലാഹുവിൻ്റെ കൽപനകൾക്കായി ഉന്മുഖമായ ഒരു ആത്മീയ പാരമ്യമാണ്.

ഇബ്നു അറബി(റ) പറയുന്നു: "ആരിഫിൻ്റെ (ആത്മജ്ഞാനിയുടെ) ഹൃദയം ഒരു കണ്ണാടി പോലെയാണ്. അല്ലാഹു അതിലേക്ക് നോക്കുമ്പോൾ ഓരോ തവണയും അത് പുതിയ പ്രകാശത്താൽ തിളങ്ങുന്നു". പ്രവാചക(സ)ൻ്റെ മുഖം ആകാശത്ത് ആ പ്രകാശത്തിൻ്റെ മാറ്റങ്ങൾ തിരയുകയായിരുന്നു.

ഹൃദയത്തിൻ്റെ ആറ് മുഖങ്ങൾ അഥവാ കഅ്ബയുടെ ഘടന ഒരു സമചതുരക്കട്ട പോലെയാണ്. ഇബ്നു അറബി(റ) യുടെ 'ഫുതൂഹാത്തി'ൽ ഹൃദയത്തിൻ്റെ ഘടനയും ഇതേപോലെ ആറ് വശങ്ങളുള്ളതായാണ് വിവരിക്കുന്നത്.

മുകളിൽ - ആത്മാവ് - ഉന്നതമായ വെളിപാടുകളുടെ സ്വീകരണം

താഴെ - നഫ്‌സ് - ഭൗതിക ലോകത്തോടുള്ള ബന്ധം

മുൻപിൽ - ഭാവി - ലക്ഷ്യം - അല്ലാഹുവിൻ്റെ തൃപ്തി തേടൽ

പിന്നിൽ - ഭൂതം - പൈതൃകം - ഇബ്രാഹിമീ മില്ലത്തിൻ്റെ പിന്തുടർച്ച

വലത് - ആത്മീയ ശക്തി - ദൈവിക സഹായത്തിൻ്റെ ഉറവിടം

ഇടത് - വൈകാരിക മണ്ഡലം - അനുരാഗത്തിൻ്റെയും വിരഹത്തിൻ്റെയും ഇടം

ഈ ആറ് ദിശകളിൽ നിന്നും പ്രകാശങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ ഹൃദയം 'നൂർ അലാ നൂർ' (പ്രകാശത്തിന്മേൽ പ്രകാശം) ആയി മാറുന്നു. പ്രവാചക(സ) ഹൃദയം കഅ്ബയുടെ ആത്മീയ രൂപമായി മാറിയത് ഈ പൂർണ്ണതയിലൂടെയാണ്.

ദിവ്യാനുരാഗത്തിൻ്റെ മനോഹാരിതഈ സൂക്തത്തിലെ ഏറ്റവും ഹൃദയസ്പർശിയായ ഭാഗം "فلنولينك قبلة ترضاها" (താങ്കൾ തൃപ്തിപ്പെടുന്ന ഖിബ്‌ലയിലേക്ക് നാം താങ്കളെ തിരിക്കുക തന്നെ ചെയ്യും) എന്നതാണ്. സാധാരണയായി ഭൃത്യനാണ് ഉടമയുടെ തൃപ്തി തേടുന്നത്. എന്നാൽ ഇവിടെ പ്രപഞ്ചനാഥൻ തൻ്റെ പ്രിയപ്പെട്ട ദൂതൻ്റെ തൃപ്തിക്കായി നിയമങ്ങൾ മാറ്റുന്നു. ഇത് അല്ലാഹുവും തിരു നബി(സ)യും തമ്മിലുള്ള സ്നേഹത്തിൻ്റെ ആഴം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഇബ്നു അറബി(റ) തൻ്റെ 'ഇഷ്ഖ്' (പ്രണയം) എന്ന ദർശനത്തിൽ ഇതിനെ വിവരിക്കുന്നത് ഇപ്രകാരമാണ്: "സ്നേഹിതൻ്റെ ഇഷ്ടം തൻ്റെ ഇഷ്ടമായി മാറുന്ന അവസ്ഥയാണ് ഏറ്റവും ഉന്നതമായത്". അല്ലാഹുവിൻ്റെ മുൻകൂട്ടിയുള്ള നിശ്ചയം തന്നെ മുഹമ്മദ് നബി(സ)യുടെ തൃപ്തിയായിരുന്നു. പ്രവാചക(സ)ൻ്റെ ഇഷ്ടം എന്നത് കേവലം ഒരു തന്നിഷ്ടമല്ല, മറിച്ച് അത് അല്ലാഹുവിൻ്റെ തന്നെ ആഗ്രഹത്തിൻ്റെ പ്രതിഫലനമാണ്.

കഅ്ബ - ആന്തരിക ഹൃദയത്തിൻ്റെ ചിഹ്നം

ഇബ്നു അറബി(റ യുടെ വീക്ഷണത്തിൽ ഭൗതികമായ കഅ്ബ എന്നത് മനുഷ്യൻ്റെ ആന്തരിക ഹൃദയത്തിൻ്റെ ഒരു പ്രതിരൂപം മാത്രമാണ്. "അല്ലാഹു ആകാശത്തിലോ ഭൂമിയിലോ ഉൾക്കൊള്ളുന്നില്ല, എന്നാൽ വിശ്വാസിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ അവൻ വസിക്കുന്നു" എന്ന ഹദീസിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ശൈഖുൽ അക്ബർ(റ) ഈ ദർശനം വിശദീകരിക്കുന്നത്. മക്കയിലെ കഅ്ബ നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നതിനും മുൻപേ മനുഷ്യൻ്റെ ഉള്ളിൽ ഒരു കഅ്ബ ഉണ്ടായിരുന്നു. ആ കഅ്ബയാണ് യഥാർത്ഥ ഖിബ്‌ല. ഖിബ്‌ല മാറ്റം എന്നത് ഈ ആന്തരിക കഅ്ബയിലേക്കുള്ള തിരിച്ചുവരവിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മസ്ജിദുൽ അഖ്‌സ എന്നത് 'ബുദ്ധി'യുടെ കേന്ദ്രമാകുമ്പോൾ, കഅ്ബ എന്നത് 'ഇഷ്ഖി'ൻ്റെ (പ്രണയത്തിൻ്റെ) കേന്ദ്രമാണ്. ബുദ്ധിയിൽ നിന്ന് പ്രണയത്തിലേക്ക് വഴിമാറുന്ന ഒരു ആത്മജ്ഞാനിയുടെ യാത്രയാണിത്.

ശിലാകഅ്ബ നിർജ്ജീവമാണ്, എന്നാൽ ഹൃദയം സജീവമാണ്ഹൃദയത്തിനാണ് കഅ്ബയേക്കാൾ പദവി ആകാശഭൂമികൾക്ക് ഉൾക്കൊള്ളാനാവാത്ത അല്ലാഹുവിനെ ഹറാം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഹൃദയം അല്ലാഹുവിൻ്റെ സാമ്രാജ്യമാണ് അല്ലെങ്കിൽ അർശാണ്. മലക്കുകൾ ബൈത്തുൽ മഅ്‌മൂറിനെ ത്വവാഫ് ചെയ്യുമ്പോൾ ആത്മജ്ഞാനികൾ തങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തെ പരിവർത്തിപ്പിക്കുന്നു

'ഇൻസാൻ അൽ കാമിൽ' ആണ് പ്രപഞ്ചത്തിൻ്റെ ഖിബ്‌ല. സയ്യിദുനാ മുഹമ്മദ് നബി (സ) 'ഇൻസാൻ അൽ കാമിൽ' അഥവാ പൂർണ്ണമനുഷ്യനാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിൻ്റെ മൊത്തം രഹസ്യങ്ങളും അവിടുത്തെ ഹൃദയത്തിൽ നിക്ഷിപ്തമാണ്. ഇബ്നു അറബി(റ)യുടെ ദർശനപ്രകാരം തിരുനബി(സ) എവിടേക്ക് തിരിയുന്നുവോ അവിടം ഖിബ്‌ലയായി മാറുന്നു. കഅ്ബ ഖിബ്‌ലയായത് അത് അവിടെ ഉള്ളതുകൊണ്ടല്ല, മറിച്ച് തിരുനബി(സ)യുടെ ഹൃദയം അവിടേക്ക് തിരിഞ്ഞതുകൊണ്ടാണ്. പ്രവാചകൻ(സ) ഒരു 'ബർസഖ്' ആണ് - അല്ലാഹുവിനും പ്രപഞ്ചത്തിനുമിടയിലുള്ള സംഗമസ്ഥാനം. ഈ ആയത്തിൽ അല്ലാഹു പ്രവാചക)സ)നോട് "മുഖം തിരിക്കുക" എന്ന് പറയുന്നത്, പ്രപഞ്ചത്തിൻ്റെ മൊത്തം പ്രകാശത്തെയും കഅ്ബയിലേക്ക് കേന്ദ്രീകരിക്കാനാണ്. പ്രവാചക(സ)ൻ്റെ മുഖം കഅ്ബയിലേക്ക് തിരിഞ്ഞതോടെ, പ്രപഞ്ചം മുഴുവൻ ആത്മീയമായി മക്കയിലേക്ക് തിരിയുകയായിരുന്നു.

ആയത്തിൻ്റെ അവസാന ഭാഗത്ത് "وإن الذين أوتوا الكتاب ليعلمون أنه الحق من ربهم" (വേദക്കാർക്കറിയാം ഇത് തങ്ങളുടെ രക്ഷിതാവിങ്കൽ നിന്നുള്ള സത്യമാണെന്ന്) എന്ന് പറയുന്നു. ഇബ്നു അറബി(റ)യുടെ വ്യാഖ്യാനമനുസരിച്ച്, വേദക്കാർക്ക് കേവലം ചരിത്രപരമായ അറിവല്ല ഉണ്ടായിരുന്നത്. മറിച്ച്, മുഹമ്മദ് നബി (സ) എന്ന പ്രവാചകൻ്റെ ആത്മീയ പദവിയും, അവിടുന്ന് തൻ്റെ ആഗ്രഹപ്രകാരം ഖിബ്‌ല മാറ്റാൻ പ്രാപ്തനായ 'കാമിലായ മനുഷ്യൻ' ആണെന്നുമുള്ള യാഥാർത്ഥ്യം അവരുടെ ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ സൂചിപ്പിച്ചിരുന്നു.യഥാർത്ഥത്തിൽ സത്യാന്വേഷികൾ മക്കയിലെ കഅ്ബയെ ലക്ഷ്യം വെക്കുന്നത് അത് ഇബ്രാഹിം നബിയുടെ പൈതൃകമായതിനാലാണ്. പൈതൃകത്തിലേക്കുള്ള ഈ മടക്കം ഓരോ മനുഷ്യനും തൻ്റെ 'ഫിത്‌റ'യിലേക്ക് (യഥാർത്ഥ പ്രകൃതി) മടങ്ങുന്നതിൻ്റെ അടയാളമാണ്. വേദക്കാർ ഇത് മനസ്സിലാക്കിയിട്ടും പുറമെ നിഷേധിക്കുകയായിരുന്നു.

ഇബ്നു അറബി(റ) തൻ്റെ ഏറ്റവും വലിയ ഗ്രന്ഥമായ 'ഫുതൂഹാത്തുൽ മക്കിയ്യ' രചിച്ചത് കഅ്ബയുടെ നിഴലിലിരുന്നാണ്. അദ്ദേഹം അവിടെ വെച്ച് അനുഭവിച്ച വെളിപാടുകൾ ഈ ആയത്തിൻ്റെ ആഴം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: "ഞാൻ കഅ്ബയെ തവാഫ് ചെയ്യുമ്പോൾ കണ്ട ആത്മീയ സത്ത എന്നോട് പറഞ്ഞു, 'നീ നിൻ്റെ ഹൃദയത്തെ തവാഫ് ചെയ്യുക, കാരണം അല്ലാഹുവിൻ്റെ യഥാർത്ഥ ആലയം നിൻ്റെ ഉള്ളിലാണ്'".

ഖിബ്‌ല മാറ്റം എന്നത് ഈ തിരിച്ചറിവിലേക്കുള്ള ക്ഷണമാണ്. നാം ഭൗതികമായി എവിടെയായിരുന്നാലും ഹൃദയം അല്ലാഹുവിങ്കലേക്ക് തിരിയണം എന്നതാണ് "وحيث ما كنتم فولوا وجوهكم شطره" (നിങ്ങൾ എവിടെയാണെങ്കിലും നിങ്ങളുടെ മുഖങ്ങൾ അങ്ങോട്ട് തിരിക്കുക) എന്ന കൽപ്പനയുടെ സാരം. ഏത് ദേശത്തായാലും ഏത് അവസ്ഥയിലായാലും ഹൃദയം കഅ്ബയാകുന്ന ആത്മീയ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞു നിൽക്കണം.

ഇബ്നു അറബിയുടെ പാതയിൽ മൂന്ന് തരം യാത്രകളുണ്ട് :

ഒന്ന്, അല്ലാഹുവിലേക്കുള്ള യാത്ര (അസഫറു ഇലല്ലാഹ് ) - ബാഹ്യമായ ആരാധനകൾ.

അല്ലാഹുവിൽ നടത്തുന്ന യാത്ര (അസഫറു ഫില്ലാഹ് ) - ആന്തരികമായ വെളിപാടുകൾ, ഇത് 'തഖല്ലുബ്' എന്ന അവസ്ഥയാണ്.

അല്ലാഹുവിനോടൊപ്പം നടത്തുന്ന യാത്ര (അസഫറു ബില്ലാഹ് ) - സൃഷ്ടികളിലേക്ക് അല്ലാഹുവിൻ്റെ പ്രതിനിധിയായി തിരിച്ചുവരവ്. ഖിബ്‌ല മാറ്റി നിശ്ചയിക്കുന്ന പ്രവാചകൻ്റെ അവസ്ഥയാണിത്.

ഈ ആയത്ത് ഒരു പ്രേമകഥയിലെ സുപ്രധാന നിമിഷം പോലെയാണ്. പതിനേഴ് മാസം നീണ്ട വിരഹം. പ്രവാചകൻ്റെ കണ്ണുകൾ ആകാശത്ത് നീലത്തിരമാലകളിൽ പ്രിയതമൻ്റെ സന്ദേശം തിരയുന്നു. ഒടുവിൽ "ഫവല്ലി" (തിരിക്കുക) എന്ന ഒരു വാക്ക് മതിയായിരുന്നു ആ വിരഹം അവസാനിപ്പിക്കാൻ. ആ നിമിഷം ഭൂമിയിലെ കല്ലും മണ്ണും ആത്മീയ പ്രകാശത്താൽ ജ്വലിച്ചു.സൂഫികൾ പാടുന്നു: "കഅ്ബ കേവലം കല്ലല്ല, അത് എൻ്റെ പ്രിയതമൻ്റെ മുഖത്തിൻ്റെ നിഴലാണ്." ഇബ്നു അറബി(റ)യുടെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, തിരുനബി(സ) തൻ്റെ ഖിബ്‌ലയായി കഅ്ബയെ തിരഞ്ഞെടുത്തത്, അത് അല്ലാഹുവിൻ്റെ 'അഹദിയ്യത്തിൻ്റെ' (ഏകത്വത്തിൻ്റെ) ഏറ്റവും വലിയ ദൃഷ്ടാന്തമായതിനാലാണ്.

സൂറതുൽ ബഖറയിലെ ഈ നൂറ്റിനാൽപ്പത്തിനാലാം സൂക്തം നമുക്ക് നൽകുന്ന സന്ദേശം ലളിതവും എന്നാൽ അത്യഗാധവുമാണ്. ഹൃദയത്തിൻ്റെ നിത്യതയിലേക്കുള്ള മടക്കമാണത്. നാം നമ്മുടെ മുഖങ്ങൾ കഅ്ബയിലേക്ക് തിരിക്കുമ്പോൾ, യഥാർത്ഥത്തിൽ നാം നമ്മുടെ ഹൃദയങ്ങളെയാണ് തിരിച്ചറിയേണ്ടത്. ഇബ്നു അറബി(റ) പഠിപ്പിക്കുന്നത് പോലെ, കഅ്ബ നിർമ്മിച്ചത് മണ്ണിലാണെങ്കിൽ ഹൃദയം നിർമ്മിച്ചത് ഇലാഹീ പ്രകാശത്തിലാണ്.തിരുനബി (സ) തൻ്റെ തൃപ്തിക്കായി ഖിബ്‌ല മാറ്റം അനുഭവിച്ചത് നമുക്കൊരു വലിയ പാഠമാണ്, അല്ലാഹുവിനോടുള്ള നമ്മുടെ ബന്ധം ഭക്തിയിൽ നിന്നും ഭയത്തിൽ നിന്നും പ്രണയത്തിലേക്കും പ്രതീക്ഷയിലേക്കും അനുരാഗത്തിലേക്കും വളരുമ്പോൾ, പ്രപഞ്ചത്തിൻ്റെ നിയമങ്ങൾ പോലും നമുക്ക് അനുകൂലമായി മാറും. നമ്മുടെ ഉള്ളിലെ വിരഹവും കാത്തിരിപ്പും അല്ലാഹു കാണുന്നുണ്ട്. ഓരോ വിശ്വാസിയുടെയും ആന്തരികമായ 'തഖല്ലുബിന്' അല്ലാഹു നൽകുന്ന മറുപടിയാണ് ഈ ആയത്ത്. ഹൃദയത്തിൻ്റെ കഅ്ബയെ ശുദ്ധീകരിച്ച്, വിരഹത്തിൻ്റെ ആകാശത്ത് നിന്ന് ലയനത്തിൻ്റെ ഖിബ്‌ലയിലേക്ക് തിരിയുക. അവിടെയാണ് യഥാർത്ഥമായ ആത്മീയ സാക്ഷാത്കാരം കുടികൊള്ളുന്നത്.ഈ സൂക്തം മുഹമ്മദീ(സ)യാനുരാഗത്തിൻ്റെ ഒരു നിത്യഹരിത സ്മാരകമായി എന്നും വിശ്വാസികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ ജ്വലിച്ചു നിൽക്കുന്നു. പ്രവാചകൻ്റെ ഇഷ്ടം അല്ലാഹുവിൻ്റെ ഇഷ്ടമായി മാറുന്ന ആ അത്ഭുത നിമിഷം, പ്രപഞ്ചം കണ്ട ഏറ്റവും സുന്ദരമായ പ്രണയ നിമിഷമാണ്.